Indian Railways interesting facts | आपण सर्वांनीच आयुष्यात कधी ना कधी रेल्वेने प्रवास केला असेल. खिडकीतून बाहेर बघताना रेल्वेचे रुळ आणि त्यावर पसरलेले ते छोटे-छोटे अणकुचीदार दगड आपल्या सर्वांच्याच परिचयाचे आहेत. पण तुम्ही कधी विचार केला आहे का, की हे दगड तिथे शोभेसाठी ठेवलेले नसतात? रेल्वेचा प्रवास सुरक्षित व्हावा आणि हजारो टन वजनाची गाडी रुळावरून घसरू नये, यासाठी या साध्या दिसणाऱ्या दगडांमागे विज्ञानाचं एक मोठं गुपित दडलं आहे. आज आपण याच दगडांबद्दल सविस्तर जाणून घेणार आहोत.
नेमकं काय म्हणतात या दगडांना?
अभियांत्रिकी किंवा इंजिनिअरिंगच्या भाषेत या दगडांना ‘बॅलास्ट’ (Ballast) असं म्हटलं जातं. हे दगड आपण नदीकाठी पाहतो तसे गुळगुळीत नसतात, तर ते मुद्दामहून खडबडीत आणि अणकुचीदार ठेवले जातात. याचं कारण असं की, जेव्हा हजारो टन वजन असलेली रेल्वे वेगाने रुळावरून धावते, तेव्हा हे दगड एकमेकांत घट्ट अडकून बसतात आणि रुळाला स्थिर ठेवतात.
रुळाखालील ‘स्लीपर्स’चं रक्षण
रेल्वेचे रुळ हे लाकडी किंवा सिमेंटच्या ठोकळ्यांवर (ज्यांना स्लीपर्स म्हणतात) बसवलेले असतात. रेल्वे जाताना निर्माण होणारा प्रचंड दाब आणि वजन पेलण्याचं काम हे ठोकळे करतात. पण हे ठोकळे त्यांच्या जागेवरून हलू नयेत, यासाठी बॅलास्ट त्यांना चहुबाजूंनी घट्ट पकडून ठेवतात. जर हे दगड नसते, तर रेल्वेच्या वेगामुळे आणि कंपनामुळे (Vibrations) हे रुळ बाजूला सरकले असते आणि मोठा अपघात झाला असता.
पावसाच्या पाण्याचा शत्रू आणि मित्र
रेल्वे रुळांचा सर्वात मोठा शत्रू म्हणजे साचलेलं पाणी. जर रुळावर पाणी साचलं, तर जमीन मऊ होईल आणि रुळ जमिनीत खचण्याची भीती असते. पण हे बॅलास्ट दगडांचे असल्याने पावसाचे पाणी त्यातून सहजपणे खाली जमिनीत झिरपते. यामुळे रुळाभोवती पाणी साचत नाही आणि ट्रॅक कायम कोरडा राहतो. इतकंच नाही, तर या दगडांमुळे रुळावर झाडं-झुडपं किंवा गवत उगवत नाही, ज्यामुळे रेल्वेचा मार्ग मोकळा राहतो.
माणुसकीचा विचार आणि देखभाल:
रेल्वेच्या अवाढव्य वजनामुळे कालांतराने या दगडांचा चुरा होतो किंवा ते झिजतात. रेल्वे विभाग ‘डीप स्क्रिनिंग’ आणि ‘टॅपिंग’ सारख्या आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून हे जुने दगड बदलत असतो. आपण जेव्हा सुरक्षितपणे रेल्वेने पोहोचतो, तेव्हा त्यामागे या छोट्या दगडांचा आणि त्यांची देखभाल करणाऱ्या रेल्वे कर्मचाऱ्यांचा मोठा वाटा असतो. प्रवासात खिडकीबाहेर पाहताना या छोट्या गोष्टींकडेही आदराने पाहायला हवं, कारण सुरक्षेचा पाया यातूनच रचला जातो.